امنیت اطلاعات شماره اول

سند پدافند سایبری را بازنگری کرده ایم

سند پدافند سایبری
نوشته شده توسط admin

با دکتر سردار غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پدافند غیرعامل کشور برای دومین بار به گفتگو می نشینیم. بار نخست سال قبل تر بود با مرور یک سال افتای ایرانی. این بار اما پس از برگزاری موفق هفته پدافند غیرعامل و عبور سازمان از ده سالگی گفتگویی دیگر داریم. نگاه فرهنگ محور جلالی در کنار تلاش برای نفوذ پدافند غیرعامل در همه ارکان تصمیم گیری و تصمیم سازی کشور ستودنی و جالب است. از پدافند غیرعامل شروع کردیم و به بحث جنگ سایبری و الزامات دفاع سایبری رسیدیم و اینکه تجربه چهار سال اخیر در تدوین سند پدافند سایبری کشور، سازمان را به این نتیجه رسانده که باید خیلی سریع تر با روند تحولات جلو برود. بازنگری این سند یکی از اقدامات مهم امسال هم بوده است.

jalali

لطفا برای شروع بفرمایید که امسال در هفته پدافند غیر عامل چه اتفاقاتی افتاد و بعد درباره پدافند سایبری صحبت کنیم.

هدف ما از مباحث برگزاری هفته پدافند غیر عامل بیشتر ترویج اهداف و فرهنگ‌سازی در این زمینه است. در این برنامه‌ها که این دومین سال برگزاری آن بود، سعی کردیم تا به این اهداف دست یابیم. امسال یک رویکرد جدید با عنوان پدافند تخصصی یا پدافند متناسب با تهدیدات جدید در این همایش داشتیم، چون امسال یازدهمین سالگرد تشکیل سازمان پدافند غیر عامل کشور است و ما از یک دهه عبور کرده‌ایم. در این یک دهه فرایندهایی را دنبال کردیم و امروز به این نتیجه قطعی رسیدیم که از امسال باید یک تغییر رویکرد کلان در این موضوع داشته باشیم. به این خاطر که احساس کردیم تهدیدات در حال تنوع و تغییر به لحاظ ماهیتی هستند وبر اساس تدابیر مقام معظم رهبری، ایشان هم معتقد نیستند که تهدید نظامی تهدید اول کشور است و معتقدند تهدید نظامی مقداری از کشور دور شده و در اولویت بندی جای خود را به تهدیددات جدیدتری داده است؛ البته نه این که از بین رفته باشد. در واقع ما نتایجی که از مطالعات روی استراتژی و دکترین امریکایی‌ها علیه خودمان استنتاج می‌کنیم و جهتی که آن‌ها می‌روند، رویکردهای دشمن را دسته بندی کرده و از این طریق استراتژی تهدیدگر را بررسی می‌کنیم. کار ما در پدافند غیرعامل بنا به فرمایش رهبر معظم انقلاب اسلامی، حذف اثر تهدید بر کشور است. به گفته ایشان پدافند غیرعامل مثل مصونیت بخشی به بدن انسان است و این یعنی اگر دشمن تلاش کند هیچ اثری از اقداماتش نبیند و اگر تهدیدش را عملی کند ما باید کاری کنیم که این تهدید اثری نداشته باشد. این اثر نکردن یا آسیب ناپذیرسازی کشور اگر بخواهد تعریف عملیاتی شود، ممکن است سه سطح آسیب را بتوان برای آن تعریف کرد:آسیب ناپذیری برای بالاترین سطح، حداقل آسیب پذیری در سطح پایین‌تر و آسیب پذیری نسبی را در سطحی دیگر که با این نگاه، تهدیدشناسی، محور ما می‌شود و بعد از آن باید ببینیم که رویکردهای پدافند غیر عامل ما چه باشد.

شما این تهدیدات را چگونه دسته بندی می‌کنید؟

ما به طور عمومی تهدید را به سه دسته تقسیم کردیم: دسته اول، تهدیدهای سخت یا نظامی که در این موضوع مقوله امنیتی و نظامی باهم دیده می‌شوند و شامل ۴ یا ۵ تهدید را در برمی‌گیرند. دسته دوم، تهدیدات مردم محور که طی آن حدود ۴ نوع تهدید با اهداف غایی اثرگذاری بر مردم را شناسایی کرده‌ایم و محور کلی آن این‌گونه است: اول این‌که اجازه ندهد مردم همراه جمهوری اسلامی باشند، دوم بی‌تفاوت کردن مردم به نظام، سوم رودررویی مردم و نظام و چهارم قرار دادن مردم در کنار خود برای براندازی نظام. فناوری‌ها در کنار خدمت می‌توانند تهدید هم محسوب شوند و بنا به شرایط و موضوعات مختلف متفاوت‌اند و می‌توانند تغییر هم بکنند مثلا در 1995 حوزه سایبر به جنگ اطلاعات شناخته می‌شد و امروزه ما چیزی به اسم جنگ سایبری را به عنوان یک تهدید جدی داریم که تهدیدات زیستی، تهدیدات الکترومغناطیس و تهدیدات کل حوزه فناوری در این بخش جای می‌گیرند. بستر این تهدید مردم هستند اما ابزار آن می‌تواند متفاوت باشد؛ مثلا در جایی تهدید نرم و تهدید اقتصادی است و جایی تهدید زیستی و بیولوژیک و یا چیزهای دیگر. دسته سوم، تهدیدات فناوری محورند که این فناوری‌ها در کنار خدمت، می‌توانند تهدید هم محسوب شوند و بنا به شرایط و موضوعات مختلف متفاوت‌اند و می‌توانند تغییر هم بکنند مثلا در ۱۹۹۵ حوزه سایبر به جنگ اطلاعات شناخته می‌شد و امروزه ما چیزی به اسم جنگ سایبری را به عنوان یک تهدید جدی داریم. تهدیدات زیستی، تهدیدات الکترومغناطیس و تهدیدات کل حوزه فناوری در این بخش جای می‌گیرند. از سوی دیگر از انتظارات رهبری این است که مصون‌سازی در این حوزه در کل پیکره یا همان کالبد و زیرساخت‌های کشور سپس در جامعه و میان مردم و بعد از آن در دستگاه‌های اجرایی اتفاق بیفتد. رهبری از ما می‌خواهد که در این سه حوزه اثر تهدید را به صفر برسانیم. وانگهی تهدیدها را چه دسته‌بندی می‌کنیم و چه روبه‌روی هم قرار می‌دهیم، خروجی ما به سمت دو رویکرد عملیاتی و رویکرد بنیادی است.

نحوه مواجهه با این تهدیدات چگونه است؟ مثلا ایجاد قرارگاه و غیره.

در رویکرد عملیاتی، چهار حوزه قرارگاه پدافند سایبری، قرارگاه پدافند زیستی، قرارگاه پدافند شیمیایی و قرارگاه پدافند پرتوی را داریم که اگر اتفاقی در کشور بیافتد باید در آن‌ها اقدام عملیاتی صورت بگیرد. بر فرض ما کشور هسته‌ای هستیم و ممکن است زیرساخت ما نشت پیدا کند یا به هر دلیلی با آلودگی هسته‌ای مواجه شویم و در آن هنگامما باید توان مدیریت آن شرایط را داشته باشیم. ما کشور صنعتی هستیم و زیر‌ساخت‌های شیمیایی زیادی داریم البته منظور این نیست که بمباران شیمیایی برای کشور اتفاق بیفتد اما مثلاً ممکن است یک کارخانه شیمیایی نشت پیدا کند یا کپسول‌های کلری که برای تصفیه آب به کار می‌برند، نشت پیدا کنند کمااین که چنین موضوعی چندوقت پیش هم اتفاق اقتاده بود و یا اتفاقی مثل آنچه که در زاهدان یا عسلویه روی داده بود. ما باید توانایی کنترل تمام پیامدهای چنین حوادثی اعم از مراحل درمان و همه شرایط جاری بر اثر آن اتفاق را داشته باشیم. حوزه زیستی هم بسیار وسیع است و بر فرض امروز که ابولا و کرونا تمام دنیا را تهدید می‌کند، کشور ما باید آمادگی رو در رویی و تحقیق و مبارزه با این شرایط را داشته باشد. در حوزه بنیادی، یک پدافند کالبدی یا فنی مهندسی داریم که یعنی ما چگونه باید اثر تهدید را بر کالبد کشور حذف کنیم. این‌جا رویکرد کلاً فنی، مهندسی و صنعتی است. دومین پدافند، مردم‌محور است که در کشورهایی مثل لهستان هم طبق مطالعات ما پدافندی به اسم civilian passive defense یعنی پدافند غیرعامل مردمی دارند. ما ۶ ماموریت اساسی برای این پدافند تعریف کردیم شامل چگونگی حفظ، صیانت، اداره، تامین نیازمندی‌های مردم و حفاظت از مردم در برابر هر حادثه و یک بند به عنوان حفظ انسجام حکومت و مردم که در واقع رویکردی اساسی است نیز در آن گنجانده‌ایم. این به آن مفهوم است که با رویکردی مردم محور نسبت به بی اثر کردن اثر تهدیدات به مردم اقدام کرد.

پدافند در حوزه اقتصادی چگونه معنا پیدا می کند؟

بحث دیگر ما پدافند اقتصادی است. طبق گفته رهبری معظم انقلاب ما درگیر یک جنگ تمام عیار اقتصادی هستیم؛ لذا یک جنگ اقتصادی، دفاع اقتصادی می‌طلبد. شاید این‌جا قدری با اقتصاد مقاومتی زاویه داشته باشیم چون ما صرفاً در حوزه پدافند و دفاع متمرکز می‌شویم و ممکن است که در عرصه اقتصادی مثلاً افزایش کارآمدی و چیزهایی از این دست که رهبری معظم به آن اشاره داشتند نیز اضافه شود؛ لذا ما با کمی دقت و با جایگزین واژه مقاومتی آن را پدافند اقتصادی نامیدیم چون بخشی از آن کاملاً مربوط به ما می‌شود؛ مثلاً حفظ ذخایر اقلام اساسی مردم، حفظ ذخیره انرژی، دو کارکردی کردن تولید برق و آب و مباحث زیربنایی حوزه اقتصادی و یا حفاظت از سبد کالای مردم تا تهدیدات اقتصادی بر آن تاثیری نگذارد و آن را تغییر ندهد. این رویکرد کلی امسال بود که طی آن تلاش کردیم که از این ۷ رویکرد، سند ۴ یا ۵ تای آن‌ها را را آماده و سه تای دیگر را نیز در دست کار داریم. ما در گذشته یک رویکرد عمومی داشتیم اما کم‌کم دیدیم که سایبر یک جریان خاص دارد و لذا حوزه‌ها به مرور زمان و به تناسب شرایط پیش آمده، کم‌کم از هم جدا می‌شوند و حوزه خاص خود را پیدا می‌کنند؛ البته فصل مشترکی هم در کارکردها و رویکردها دارند اما ادبیات اجرایی هرکدام خاص خودشان است. ما دردهه دوم کارکرد پدافند غیرعامل، این رویکرد کلی پدافند تخصصی را بسیار جدی گرفتیم و سازوکارها را نیز در این مسیر آورده و تلاش می‌کنیم که به نتیجه برسانیم.

روز چهارم هفته پدافند غیرعامل به پدافند سایبری اختصاص داشت که طی آن همایشی هم برگزار شد. در این همایش چه اتفاقی افتاد و درباره سندهایی که در این مراسم رونمایی شد، توضیحاتی ارائه دهید.

حدود ۴سال است که در حوزه پدافند سایبری شروع به فعالیت کرده‌ایم و سال گذشته به این نتیجه رسیدیم که تحولات فضای سایبر نسبت به سایر تحولات، سریع‌تر است ولذا باید سند قبلی را بازنگری کنیم. ما کارگروه‌هایی تشکیل دادیم تا با دنیا همگام باشیم و رویکردهایمان به روز باشد. چهار سال قبل، اولین مشکل ما این بود که ادبیاتی به نام پدافند سایبری خیلی کم وجود داشت و در بعضی کشورها مخلوطی از امنیت و پدافند را شامل می‌شد و ما قصد تفکیک داشتیم چون زمینه‌هایی دیده می‌شد که دشمنان ما دارند به سمت لایه‌های آفند می‌روند؛ لذا آفند را هم دسته‌بندی کردیم و در یک دوره حدودا دوساله توانستیم مبانی تفکیک حوزه‌های جنگی و دفاعی را از حوزه امنیتی و ایمنی داشته و در کنار آن تلفیق این مبانی با حوزه‌هایی مثل علوم استراتژیک، علوم دفاعی، علوم سیاسی و امنیت ملی را که ا مفاهیم بین رشته‌ای حوزه پدافند سایبری در این مقیاس هستند، دنبال کنیم. کاری که ما تا کنون در حوزه پدافند سایبری انجام دادیم، تولید نظریه پدافند سایبری و تفکیک لایه‌های مختلفی از تهدید است. امروز تهدید از نظر ما چهار مقیاس دارد که مقیاس‌های ایمنی، امنیت، امنیت ملی، امنیت بین‌المللی را در برمی‌گیرد. امروزه وقتی می‌بینیم که ناتو و چند کشور اعلام مانور می کننند یعنی این‌که آن‌ها احساس تهدید فراتر از حوزه امنیت داخلی می‌کنند. خوشبختانه اکنون پس از بحث‌ها و کارهای کارشناسی سه رشته دکترا و یک رشته ارشد ایجاد کرده‌ایم که البته تولید محتوا در این حوزه‌ها نیز کار سختی است و باید تلاش‌های بین رشته‌ای برای پربارکردن این محتواها همچنان انجام شود. در حال حاضر دوره دوم کارشناسی ارشد پدافند سایبری را و دوره اول مدیریت سایبری، پدافند سایبری و امنیت سایبری در مقطع دکتری را نیز گرفته‌ایم که ترم دوم یا سوم آن در حال برگزاری است و تمام این‌ها، گام اول ما در این راه هستند.

از سند جدید پدافند سایبری هم رونمایی شد؟

بله.در گام دوم بر اساس این نگاه، سند پدافند سایبری را تولید و با پشتوانه علمی آن نظریه، سند راهبردی و چشم‌اندازها و رویکردهای‌مان را تعریف کردیم. این سند را طی جلساتی با حضور۳۰۰ نفر از کارشناسان این حوزه و آقای انتظاری، دبیر شورای فضای مجازی که آن زمان عضو کمیسیون امنیت فضای سایبر شورای عالی امنیت ملی بود، طی نشستی پنج روزه پس از بحث‌های خوب علمی و دقیق و دو جلسه تلفیق و ویرایش ایجاد کردیم. پس از آن ساختار دفاع سایبری را از پایین‌ترین تا بالاترین سطح معماری کردیم که این کار تقریباً جدیدی بود که ما ببینیم در کجا به چه ساختاری نیاز داریم. در گام چهارم، ما یک‌سری سخت‌افزار و نرم‌افزار، یعنی سامانه اصلی در فضای سایبری داریم که دارای ارزش اساسی هستند و فونداسیون و ستون این فضا را شکل می‌دهند و لذا ما این‌ها را شناسایی کردیم که تقریباً حدود ۲۰ تا ۲۵ سامانه شدند. ما در سندمان به این نتیجه رسیدیم که نیازمند یک صنعت پدافند سایبری بومی هستیم و این هم بحث‌های مختلفی اعم از این‌که چگونه و توسط چه کسانی و مسایلی از این دست را شامل می‌شد. ما مصوبات این طرح را جمع‌بندی کرده و به وزیر دفاع از طریق ستادکل نیروهای مسلح ابلاغ کردیم و مبنای آن را در وزارت دفاع گذاشتیم و البته تاکید داشتیم که منظور ما تصدی‌گری نیست و چیزهایی را باید خودمان تولید کنیم و چیزهایی هم باید حمایت شوند و در واقع این جلساتی که در وزارت علوم برگزار می‌شود و مشارکت در داخل و رقابت با خارج که قبلاً برعکس آن رایج بود، باید انجام شود. خلاصه این‌که ما این ۲۵ قلم را در لیست تولید داخلی گذاشتیم و برای آن سالانه اعتبار تعیین کردیم و اکنون نزدیک چهار سال است که ما مورد به مورد محصولات را وارد این مکانیزم کرده و حمایت و تولید می‌کنیم و این‌ها بعد از کنترل و ارزیابی امنیتی به عنوان محصولی ملی معرفی و از آن‌ها استفاده می‌شود که این مقوله درهرحال اعتبار زیادی هم از ما می‌گیرد و لیست آن نیز موجود است. مثلاً در سخت‌افزارها سوییچ روتر از محصولاتی است که روی آن‌ها کارکردیم و بخش‌هایی از آن‌ها به نتیجه رسیده و بخش‌هایی نیز در حال تست است، مثل زبر‌افزار و چیزهایی از این دست. اگر نخواهم وارد جزییات شوم گام اساسی دیگری که برداشتیم، شناسایی اقلام اساسی فضای سایبر یا پدافند سایبری است و گام بعد، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، هدایت و راهبری تولید داخل کشور آن‌ها با رویکرد استفاده از شرکت‌های دانش بنیان و بخش خصوصی است که این هم یک رویکرد دایمی است که در طول چهار سال ادامه داده‌ایم و سقف اعتبار و موضوعات را هم بیشتر کرده‌ایم و از آن حمایت می‌کنیم تا در کشور به کار گرفته شوند. یکی از بخش‌هایی که دنبال می‌کردیم، طرح پدافندی یا طرح عملیات دفاعی است که تعریف وضعیت سفید، زرد ، نارنجی و قرمز داشته باشد و در هر وضعیتی تعیین تکلیف شود که رئیس و مرئوس کیست و وظایف هرکسی معلوم شود و در واقع بخشی از همان معماری دفاعی و تعیین وضعیت‌ها بود که این هم نهایی شد و به تصویب رسید و ابلاغ شد به شکلی که اگر حادثه‌ای در مقیاس مثلاً جنگ سایبری اتفاق افتاد در این دستورالعمل معلوم شده که مسوول تشخیص، تصویب و ابلاغ کیست.

درخصوص فرهنگ سازی و اطلاع رسانی چه اقداماتی صورت گرفته است؟

بخشی هم تحت عنوان سیاست‌های اطلاع‌رسانی داشتیم که اگر یک موقع به کشور حمله سایبری شود باید چه کسی، چگونه و چه پاسخی بدهد که این هم تهیه شد و به تصویب رسید و در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی هم به تایید رسید و تکلیف آن معلوم شد. گاهی دیده می‌شود که رسانه‌ها در سوالات‌شان روی موضوعاتی حساس‌اند که مسوولان نمی‌توانند به آن‌ها جواب بدهند چون اطلاعاتی را شامل می‌شود که پازل اطلاعاتی دشمن را تکمیل وانعکاس رسانه‌ای این جزییات به دشمن کمک می‌کند. ما با تعیین این سیاست‌ها و تعیین سخن‌گو کاری کردیم که هم اطلاع‌رسانی شده و هم اسرار حفظ شوند. بخش دیگر امر فرهنگ‌سازی و آموزش و تربیت نیروی انسانی بود که در این راستا چهار دوره ارشد و دکترا راه‌اندازی شده و یک دوره دکترای جنگ سایبری هم در دانشگاه امام حسین هست که فضاهای خاص خود را دارد. من در بعضی مقاطع یک درس را برداشتم که با دوستان ارتباط داشته باشم. افراد بسیار ارزشمند و خوبی هستند که انشااله وقتی دوره‌ها را به پایان برسانند، می‌توانند حضور مفیدی داشته باشند. در مباحث آموزشی طی قراردادی در حال نهایی کردن محتوای دفاع سایبری هستیم که بر اساس آن، محتوا به صورت e-learning در پنج سطح برای مدیران مبتدی تا عالی آماده شود و هم به شکل کتاب و هم به شکل e learning و هم به صورت مولتی‌مدیا در اختیار مدیران کشور در سطوح مختلف قرار گیرد تا مدیر ما نسبت به این مساله به طور کامل توجیه شود. که این‌ها را تقریباً تا ۹۵ درصد آماده کرده‌ایم. همچنین در راستای فرهنگ‌سازی برگزاری هفته پدافند نیز و همین‌طور کارگاه‌های آموزشی در استان‌ها و دانشگاه‌ها را داشتیم و یک بسته فرهنگی شامل ۱۲ برنامه ۲۵ دقیقه‌ای تلویزیونی تولید کردیم که در این بسته ، مفهوم ، تهدید، راه‌حل و چهارچوب‌ها را با به‌کارگیری حدود ۳۰ نفر از نخبگان کشور در این زمینه توضیح داده و میان دستگاه‌ها توزیع کردیم. یکی از الزاماتی که موجب شد تا ما تصمیم بگیریم سندمان را بازنگری کنیم، تغییر چهره و ماهیت تهدیدات سایبری است. اتفاقاتی که در اکراین و گرجستان افتاد و همچنین در مساله استاکس نت به نوعی جنگ سایبری به شکل ملموسی بروز و ظهور یافت و با سایر جنگ‌ها تلفیق شد. مثلاً روس‌ها وقتی خواستند به گرجستان حمله کنند هم‌زمان نظام اداری سیستم روبه‌روی خود را به هم زدند. همین دیروز در یکی از کلاس‌ها فیلمی دیدیم که کارشناس امریکایی با صراحت می‌گفت این کاری که ما در حوزه سایبری می‌کنیم، یک بمباران هوایی نمی‌تواند انجام دهد. وقتی چنین رویکردی هست، طبیعتاً تعدادی از کشورها قربانی و گروهی دیگر مهاجم می‌شوند. کاری هم که امریکایی‌ها در مورد چین انجام دادند، قابل تأمل است و برای اولین بار رسماً دکترین جنگ سایبری خود را به چینی‌ها دادند و ادعاشان این بود که ما در فضای سایبری می‌خواهیم با شما رو بازی کنیم و این یعنی این‌که این دست تعاملات در دنیا در حال اتفاق افتادن است. مثلاً ناتو،در حال تمرین دفاع دسته جمعی در فضای سایبری است یا در دو ماه گذشته، شاهد تمرین دفاع سایبری اتحادیه اروپا بودیم. لذا طبیعتاً لزوم ایجاد سازوکار یک دفاع جمعی به وجود آمده است و این دفاع جمعی چهار بخش دارد: تبادل اطلاعات، تعامل یا اشتراک اطلاعات با مثلاً کشورهای همسایه یا از راه آموزش، دفاع دسته‌جمعی و دیگری هم اگر اتفاقی افتاد دفاع حقوقی است. این‌ها باید در داخل کشور با محوریت وزارت امور خارجه اتفاق بیافتد اسم آن را دیپلماسی پدافند سایبری گذاشتیم اما در داخل کشور هنوز مسوولان به اجماع نرسیده‌اند. اصل موضوع را وزارت امور خارجه مطرح شد. ما در سازمان در حال آماده کردن این نظام به صورت تئوری هستیم و فکر می‌کنم هم‌سویی خوبی می‌تواند میان ایران، روسیه، چین و هند در این زمینه وجود داشته باشد.

این هماهنگی در جنگ سایبری، چون بحث سرزمین خیلی معنا نمی‌دهد، چگونه می‌تواند اتفاق بیافتد؟

من کمی با سؤال شما مخالفم. ترکیب کلمه سرزمین در فارسی ما را به سمت مقوله وجود یک تکه زمین منحرف می‌کند اما در انگلیسی واژه territory به معنی قلمرو استفاده می‌شود. بر فرض وقتی که اسراییلی‌ها می‌گویند گنبد پدافند سایبری یعنی از سرزمینی دفاع می‌کنند که شامل جایی می‌شود که فضای سایبری در آن شکل بگیرد و روی آن تأثیر بگذارد. در واقع این مساله قلمرو سایبری باید توسط کشورها تعریف شود. مثلاً اگر میزبانی داده ها و دیتا سنترهای ما همگی در فضای فیزیکی خارج از سرزمین ما تعریف شود، امکان دارد قلمرو سایبری ما جای دیگری باشد و بخشی از آن در اختیار ما نباشد.دریایی را فرض کنید که شامل چندین جزیره است و شما باید از این جزایرتان دفاع کنید. حالا تعدادی کشتی می‌خواهند از راه این دریا و از میان این جزایر عبور کنند. شما یا باید برای تک‌تک این جزایر دفاع پیش‌بینی کنید یا خطی دور این جزایر بکشید و بگویید من دفاع خود را در این حوزه انجام می‌دهم که این دومی منطقی‌تر به نظر می‌رسد و یا می‌تواند تلفیقی از هر دوی این‌ها باشد. به نظر من یکی از کارهای خوبی که می‌توانیم انجام دهیم، تعریف قلمرو خودمان در فضای سایبر است. ما باید در مقابل حمله به کجا عکس‌العمل نشان ‌دهیم و کجا سرزمین ما محسوب می‌شود تا ما از آن نگهبانی و دفاع کرده و حساسیت به خرج ‌دهیم. این همان قلمروی است که ما حداقل به صورت منطقی باید تعریف، مشخص و بعد برای چگونگی دفاع از آن طراحی و برنامه‌ریزی کنیم. یکی از ضرورت‌های ما در سطح منافع ملی، تعریف این قلمرو است تا بعد سازوکارهای دفاعی خاص آن را پیاده کنیم وگرنه ما نطنز مجازی را جزو خاک خود حساب نمی‌کنیم و وقتی به آن حمله سایبری صورت می‌گیرد، عکس‌العملی انجام نمی‌دهیم درحالی‌که نطنز جزو سرزمین ماست. مبنای این موضوع فناوری اطلاعات است اما به مسائل استراتژیک، امنیتی، سیاسی و دفاعی نیز مرتبط است..

درباره نویسنده

admin

دیدگاهتان را بنویسید